Ịdị adị na kachasi mkpa nke ndị mmadụ. The nkà ihe ọmụma zuru oke nke onye

Ihe kachasi mkpa nke mmadụ - ọ bụ a na nkà ihe ọmụma echiche na-egosipụta eke e ji mara na intrinsic e ji mara ndị na-pụta ụwa mmadụ nile n'otu ụzọ ma ọ bụ ọzọ, ịmata ha si ụdị ndị ọzọ nke ndụ na nwa. Ị nwere ike izute a dịgasị iche iche nke echiche a nke. Nye ọtụtụ ndị, nke a echiche yiri doro anya, ma na-banyere ya, ọ dịghị onye na-eche. Ụfọdụ ndị kweere na e nwere ọ bụla agabiga mbara igwe, ma ọ bụ, ọ dịkarịa ala, ọ bụ na-apụghị ịghọta. Ndị ọzọ na-arụ ụka na ọ bụ knowable, na tinye n'ihu a dịgasị iche iche nke echiche. Ọzọ nkịtị si ele ihe anya na - na ọdịdị zuru oke nke ndị mmadụ na-na-metụtara a onye, nke na-anya nwere njikọ chiri anya na psyche, nke pụtara ịmara ọhụrụ, ọ bụ omume na-aghọta ọdịdị na mmadụ.

Key akụkụ

Isi predpossylkoy ịdị adị nke mmadụ ọ bụla na onye bụ ịrụ ọrụ nke ahụ ya. Ọ bụ - akụkụ nke eke ụwa gbara anyị gburugburu. Site na nke a echiche, mmadụ bụ onye a ihe ihe ndị ọzọ na akụkụ nke evolutionary usoro nke okike. Ma nke a definition bụ mmachi na underestimates ọrụ nke nọ n'ọrụ na-adịghị ndụ nke ndị mmadụ, na-aga n'ofè n'ezinụlọ-contemplative anya e ji mara nke ịhụ ihe onwunwe n'anya 17-18 ọtụtụ narị afọ.

Na taa ngosi nke onye - bụghị naanị a akụkụ nke ọdịdị, ma nke kachasi elu ngwaahịa nke ya mmepe, nkwado nke ndị na-elekọta mmadụ n'ụdị nke mmalite nke okwu. Ma ọ bụghị naanị ndị "ngwaahịa", ma na-a kere. Ọ bụ ihe na-arụsi ọrụ ike e kere eke, nyere ike ndụ n'ụdị ikike na ọchịchọ. Site maara uduak, edinam, ọ ifịk ifịk na-agbanwe na gburugburu ebe obibi na N'ezie nke mgbanwe ndị a dịgasị onwe ya. Ebumnobi eziokwu, gbanwee ọrụ, na-aghọ ụmụ mmadụ eziokwu, "nke abụọ ọdịdị", "ụwa nke mmadụ." N'ihi ya, akụkụ a nke ndụ bụ ịdị n'otu nke ọdịdị na ime mmụọ ihe ọmụma nke emeputa, ya bụ, bụ socio-akụkọ ihe mere eme agwa. The usoro nke rụọ technology na ụlọ ọrụ bụ na-emeghe akwụkwọ nke dị oké mkpa ike nke ụmụ mmadụ. Na-agụ ya, ị nwere ike na-nghọta nke okwu bụ "ụmụ mmadụ" na objectified, ahịa ụdị, ọ bụghị nanị dị ka onye nkịtị echiche. Ọ nwere ike dị na ọdịdị nke substantive ọrụ, mgbe e nwere dialectical mmekọrịta nke eke ihe, okike ike nke mmadụ na a ụfọdụ socio-aku Ọdịdị.

The udi nke "ịdị adị"

Nke a na okwu na-ezo aka determinate ịbụ onye na-adị kwa ụbọchị ndụ. Ọ na-ama ahụ gosiri ọdịdị zuru oke nke mmadụ ọrụ, a siri ike mmekọrịta nile di iche iche nke n'otu n'otu omume, ya ike na ịdị adị nke na mmalite nke mmadụ omenala. Ịdị adị nke a ukwuu na ano ọdịdị na, dị ka ụdị nke ya okwu, na-agụnye, na mgbakwunye na nke na-egosi na ụmụ mmadụ ike, dị ka di iche iche nke ọha mmadụ, nke omume, ndu na psychological àgwà. Naanị ịdị n'otu nke ma ndị a echiche Nleta a ụmụ mmadụ eziokwu.

The udi nke "ọdịdị mmadụ"

Na narị afọ gara aga, ọdịdị ụmụ mmadụ na-mata, na mkpa a dị iche iche echiche e ajụjụ. Ma mmepe nke bayoloji, ọmụmụ nke nural nzukọ nke ụbụrụ na-eme ka genome anya na mmekọrịta a na a ụzọ ọhụrụ. The isi ajụjụ bụ ma e nwere a mgbe nile, ahaziri odidi nke madu onwe ha nke niile mmetụta, ma ọ bụ ma ọ bụ plastic na-agbanwe agbanwe ọdịdị.

Ọkà ihe ọmụma F. Fukuyama United States na-ekwere na e nwere otu, ọ na ana achi achi continuity na nkwụsi ike nke ndụ anyị dị ka a umu, nakwa dị ka na okpukpe nke anyị kasị mkpa na isi ụkpụrụ. Ọzọ ọkà mmụta sayensị si America S.Pinker, na-akọwa ọdịdị mmadụ dị ka a set nke mmetụta uche, cognitive ikike na mkpali na-ahụkarị n'ebe ndị mmadụ na-ejikarị arụ ọrụ ụjọ usoro. Site ndị a nkọwa ya, ndị a na ụmụ mmadụ onye atụmatụ na-kọwara biologically ketara Njirimara. Otú ọ dị, ọtụtụ ndị ọkà mmụta sayensị kweere na ụbụrụ na-ekpebi ndị ga-ekwe omume nke guzobere ikike, ma ọ bụghị ha na-akpata.

"Ihe kachasi mkpa a"

Bụghị onye ọ bụla nke kwere echiche nke "ọdịdị zuru oke nke ndị mmadụ" ziri ezi. Dị ka ndị dị otú ahụ a direction ka existentialism, onye anaghị nwere otu ụdị, na-dị ka ọ bụ ya bụ "ihe kwadoro n'onwe ya." Karl Jaspers, ndị kasị ibu nke ya nnọchiteanya kweere na ndị dị otú ahụ na sayensị ka sociology, physiology, na ndị ọzọ na-enye naanị a ihe ọmụma nke ụfọdụ kpọmkwem akụkụ nke mmadụ na-adị, ma ike banye n'ime ya kachasi mkpa, nke bụ existential (odidi). Ndị ọkà mmụta sayensị kweere na ị nwere ike inyocha na onye na akụkụ dị iche iche na - na physiology ka ahụ ahụ, na sociology - a na-elekọta mmadụ eke, na akparamaagwa - mkpụrụ obi, na na, ma ọ dịghị aza ajụjụ banyere ihe ọdịdị mmadụ n'ihi na ọ na-bụ a obere ihe karịa ya pụrụ inwe mmetụta. Nso na nke a echiche, na neo-positivists. Ha na-agọnahụ na ọ dị onye nwere ike ịhụ ihe jikọrọ.

View nke mmadụ

Na Western Europe kwere na bipụtara na 1928 site na-arụ ọrụ nke German ọkà ihe ọmụma Scheller ( "Man ọkwá na Universe"), nakwa dị ka Plessner "Nzọụkwụ Organic na Man" bụ mmalite nke a na nkà ihe ọmụma mmalite. A ọnụ ọgụgụ nke ndị ọkà ihe ọmụma A.Gelen (. 1904-1976 gg), N. Henstenberg (1904), E. Rothaker (. 1888-1965 gg), O. Bollnov (1913) - lekwasịrị anya nanị na ya. Ụbụrụ na-aghọ nke oge mere ọtụtụ ndị maara ihe echiche banyere otu nwoke nke ka na-adịghị efu ya akọwapụta ụkpụrụ. Ka ihe atụ, Socrates akpọ dịkọrọ ndụ maara na ha onwe ha. The nkà ihe ọmụma zuru oke nke mmadụ nwee obi ụtọ na nzube nke ndụ na-ejikọta ya na ịghọta nke kachasi mkpa nke mmadụ. The oku na-aga Socrates ahụ gaa n'ihu na-asị: "Mara onwe gị - na ị ga-enwe obi ụtọ!" Protagoras rụrụ ụka na nwoke - bụ ọtụtụ nke ihe niile.

Na Gris oge ochie, n'ihi na oge mbụ jụrụ nke si malite nke ụmụ mmadụ, ma ọtụtụ mgbe ọ na-anwa anwa ada. Syracuse ọkà ihe ọmụma Empedocles kwuru mbụ kwuru banyere ozizi evolushọn, eke si malite nke mmadụ. O kweere na ihe niile dị n'ụwa a na-akpụ akpụ na ibu iro na ọbụbụenyi (ịkpọasị na ịhụnanya). Dị ka ozizi nke Plato, mkpụrụ obi, na-ebi n'ụwa empyrean. Ọ tụnyere mkpụrụ obi mmadụ chariot, nke bụ njikwa nke Will, na harnessed ghọtara onwe ya na uche. Mmetụta dọpụta ya ala - ka ntụ ihe ụtọ na Reason - elu, na-aghọta na ime mmụọ postulates. Nke a bụ kachasi mkpa nke ndụ mmadụ.

Aristotle hụrụ ndị mmadụ nke mkpụrụ obi 3: ezi uche, anụmanụ na akwukwo nri. Vegetative mkpụrụ obi bụ maka na ibu, maturing na merela agadi nke ahụ, na ụmụ anụmanụ - maka onwe mmegharị na nso nke psychological mmetụta, nwee ezi uche - maka onwe-mmezu, ndụ ime mmụọ na echiche. Aristotle mbụ ịghọta na isi zuru oke nke mmadụ bụ ndụ ya otu, akọwapụta ya dị ka a na-elekọta mmadụ anụmanụ.

The Stoik kwuru na ụkpụrụ omume na ọnọdụ ime mmụọ, dina a ntọala siri ike nke ihe oyiyi nke ya dị ka a omume ahụ. Anyị nwere ike icheta Diogenes, onye bi na a gbọmgbọm, nke bụ a ìhè na-ejegharị n'oge ìhè dị, na-achọ mmadụ ìgwè mmadụ. Ke emepechabeghị oge ochie echiche katọrọ na nchefu. Renaissance nnọchiteanya emelitere ochie anya, anyị na-etinye a onye na ụwa bụ center, akara mmalite nke ụmụ mmadụ.

On kachasi mkpa nke onye

Dostoyevsky kwuru na ọdịdị zuru oke nke mmadụ bụ ihe omimi na-aghaghị ịkọwa, ka ya ga-ibido ya na-anọ ya ná ndụ ya niile, ọ bụghị na-ekwu na ọ dịghị ihe nwere oké oge. Engels kweere na nsogbu nke ndụ anyị ga-edozi naanị mgbe ọ na-n'ụzọ zuru ezu mara site na ndị mmadụ na àjà ụzọ mezuo nke a.

Frolov na-akọwa ya dị ka a isiokwu nke ọhaneze na akụkọ ihe mere eme usoro, dị ka a biosocial a genetically jikọrọ ndị ọzọ iche-iche, Otú ọ dị, iche n'ihi na ike na-eme ka ngwá ọrụ, na-enwe okwu na nsụhọ. The si na odidi nke madu ike deere kacha mma na a ndabere nke ọdịdị na anụ ọhịa. N'adịghị ka ndị ikpeazụ, ndị na-egosi mmadụ ndị nwere ndị na-esonụ isi e ji mara: nsụhọ, onwe-mata, ọrụ na-elekọta mmadụ ndụ.

Linnaeus, iwere ụmụ anụmanụ, gụnyere ụmụ mmadụ na ụmụ anụmanụ, ma buru ya, na oké apes, na udi nke hominids. Homo sapiens Ọ bụ dị n'elu ha hierarchy. Man - naanị e kere eke nke pụta ụwa na nsụhọ. Ọ bụ omume ekele ikpoputa okwu. Site n'enyemaka nke okwu na-aga nwoke nsụhọ nke ya onwe ya, dị ka nke ọma dị ka ndị gbara ya gburugburu na-eme eme. Ha - isi cell na-ebu nke ndụ ime mmụọ, na-enyere ndị mmadụ ịkọrọ ọdịnaya nke ha n'ime ndụ na-enyemaka nke ụda, ihe oyiyi ma ọ bụ na-agụ akụkọ. Pụta ụwa na udi nke "kachasi mkpa na ịdị adị nke mmadụ" bụ nke Labor. M dere banyere nke a classic na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na aku na uba nke Adam Smith, Karl Marx na predshestvenik amụrụ Hume kwuru. Ọ na-akọwa mmadụ dị ka "anụ na-arụ ọrụ."

ọrụ

N'ikpebi ndị specificity nke mmadụ kachasi mkpa Marxism ezi na-enye ọrụ ndị dị oké mkpa. Engels kwuru na ọ na-enwekwu evolutionary mmepe nke a ndu okike. Otu nwoke na ọrụ ya bụ kpam kpam free, n'adịghị ka ụmụ anụmanụ, bụ ndị na-arụsi ọrụ ike nzobe. Ọrụ nwere ike igosi a kpamkpam dị iche iche ọrụ na na onye ọ bụla. Anyị bụ ndị free ruo n'ókè na-arụ ọrụ na anyị nwere ike ọbụna ... m na-adịghị arụ ọrụ. Ihe kachasi mkpa nke ruuru mmadụ dabeere n'eziokwu na e wezụga ọrụ na-anabata n'ebe ọha mmadụ, e nwere ikike na-nyere onye mmadụ bụ na ọ bụ ngwá ọrụ nke na-elekọta mmadụ nchebe. The omume nke ndị mmadụ na a ọha mmadụ na-achịkwa ọha na eze. Anyị, nakwa dị ka ụmụ anụmanụ, obi mgbu, akpịrị ịkpọ nkụ, agụụ, agụụ mmekọahụ, itule, wdg, ma anyị niile instincts na-achịkwa otu. N'ihi ya, oru - bụ a maara ọrụ, gbarie site ụmụ mmadụ. Ọdịnaya nke nsụhọ e guzobere n'okpuru ya mmetụta, na ofu na usoro nke na-ekere òkè na ulo oru mmekọahụ.

mmadụ na-elekọta mmadụ agwa

Socialization bụ usoro nke enweta ọcha nke na-elekọta mmadụ ndụ. Naanị na a ọha mmadụ na etinye obi gị dum site na a omume na-adịghị na-eduzi mmuo, ma site echiche ọha na eze, na-ejide ụmụ anụmanụ instincts, natara asụsụ, ọdịnala na omenala. Ebe ndị mmadụ ịmụta ahụmahụ nke ulo oru mmekọahụ na ọgbọ ndị gara aga. Malite na Aristotle, e weere ya na isi na-elekọta mmadụ agwa na Ọdịdị nke mmadụ. Marx, N'eziokwu, hụrụ ọdịdị zuru oke nke a onye naanị na a ọha okike.

Personality anaghị họrọ ọnọdụ nke na-abụghị ụwa, ọ bụ nanị mgbe e. Socialization bụ n'ihi na absorption nke na-elekọta mmadụ ọrụ, ọrụ, inweta ọkwá, mmegharị na-elekọta mmadụ norms. N'otu oge ahụ phenomena nke na-elekọta ndụ bụ ekwe omume nanị site n'otu n'otu ihe. Dị ka ihe atụ, nkà, mgbe nka, filmmakers, na-ede uri na-akpụ ihe ike ya òfùfè. Society na-esetịpụrụ ndị na-elekọta mmadụ definition nke onye kwa, dị ka usoro ihe omume nke na-elekọta mmadụ ihe nketa, na-ekwusi nguzozi na nke a mgbagwoju usoro.

The nwoke na okpukpe ụwa

Religious ụwa - ọ bụ a na nkà ihe ọmụma, nke na-dabeere na nkwenkwe na ịdị adị nke ihe karịrị mmadụ (mmụọ, chi, ọrụ ebube). Ya mere, nsogbu nke nwoke a na-ewere na ìhè nke Chineke. Dị ka ozizi nke Bible, ndabere nke Christianity, Chineke kere nwoke na n'oyiyi Ya nakwa n'onyinyo. Ka anyị biri na a ozizi.

Chineke kere mmadụ n'apịtị nke ụwa. Modern ọkà mmụta okpukpe Katọlik na-ekwu na Chineke kere eke abụọ omume: mbụ - na e kere eke nke ụwa (eluigwe na ala) na nke abụọ - na e kere eke nke mkpụrụ obi. Na oge ochie na Akwụkwọ Nsọ odide nke ndị Juu na-ekwu na mkpụrụ obi - a onye ume, ihe ọ na-eku ume. Ya mere, nkpuru-obi nke Chineke ahuwo Nnam site n'oghere imi. Ọ bụ otu ihe ahụ dị ka na nke anụmanụ. Mgbe ọnwụ respiration akwụsị, ahụ amama n'ime ájá, na-etisasịwo na ikuku ịwụ. Mgbe oge ụfọdụ gasịrị, ndị Juu malitere mata na mkpụrụ obi na ọbara nke a, ma mmadụ ma anụmanụ.

Bible bụ oké ọrụ na ime mmụọ kachasi mkpa nke mmadụ na-ewepu ya n'obi. Dị ka ndị na-Old and New Testament, echiche bụ na n'isi, ma n'ime obi. Ọ na-bụ amamihe Chineke nyere mmadụ. Na e nwere nanị isi ya na-eto eto na ntutu. The Bible na-adịghị ọbụna na-egosi na eziokwu na ndị mmadụ na-enwe ike na-eche a n'isi. Nke a echiche nwere oké mmetụta European omenala. The oké ọkà mmụta nke XVIII narị afọ, a na-eme nchọpụta nke ụjọ usoro Buffon kwenyesiri ike na a echee ya n'obi. Ụbụrụ, na ya chere - a aru nke ike nke ụjọ usoro. The New Testament dere ekweta na ịdị adị nke mkpụrụ obi dị ka umi, onwe nke ahu. Ma echiche nke ejighị ihe n'aka. Modern Ndịàmà Jehova akọwa odide nke ndị New Testament na mmụọ nke Old na-adịghị aghọta anwụghị anwụ nke mkpụrụ obi mmadụ, ikwere na ịdị adị na-akwụsị mgbe ọnwụ.

The ime mmụọ odidi nke madu. Echiche nke onye

Man na otú mere na-elekọta mmadụ na ọnọdụ nke ndụ na o nwee ike ịghọ a ime mmụọ mmadụ, na onye. Na akwụkwọ e ji amụ i nwere ike ịhụ ọtụtụ nkọwa nke mmadụ, e ji mara ya na àgwà. Nke a, n'elu ihe nile, ịmara mkpebi ma na-ahụ maka ihe niile nke ha na omume na omume.

The ime mmụọ odidi nke madu - ọdịnaya nke onye ahụ. Central ebe a bụ olileanya. Ọ na-eme n'ime usoro nke uche, nke gosiri ọdịiche atọ akụkụ: ọ ga-, nwee uche ziri ezi na uche. Ke ime mmụọ n'ụwa, e nwere ihe ọ bụla ọzọ karịa ndị nwere ọgụgụ isi, nke mmetụta uche na volitional ọrụ ebumnobi. Mmekọrịta ha bụ ambiguous, ha nọ a dialectical mmekọrịta. N'etiti mmetụta, uche na uche, e nwere ụfọdụ inconsistency. Guzozie n'etiti ndị a akụkụ nke psyche na nke ndụ ime mmụọ nke mmadụ.

Personality - bụ mgbe ngwaahịa na isiokwu nke onye ndụ. Ọ na-kpụrụ bụghị nanị na-adabere na nke ya na-adị, kamakwa n'ihi na mmetụta nke ndị ọzọ, nke na-abịa n'ime kọntaktị. nke kachasi mkpa nke nsogbu nke mmadụ enweghị ike a ga-atụle otu kwadoro. Educators na ọkà n'akparamàgwà mmadụ kwere na okwu banyere onye individualization-ekwe omume nanị site na mgbe onye na-egosipụta uzọ nke onwe onye na, onye njirimara a kpụrụ, mgbe ọ na-amalite otdelayat onwe gị n'aka ndị ọzọ. Personality "na-ewuli" ya akara nke ndụ na-elekọta mmadụ omume. Na nkà ihe ọmụma asụsụ, nke a na-mara dị individualization.

The nzube nke ndụ

Echiche nke nzube nke ndụ - onye, n'ihi na nke a nsogbu ya agaghị ọmụmụ, ghara ime omume collectives, ọ bụghị ndị ọkà mmụta sayensị, na ndị mmadụ n'otu n'otu, ndị mmadụ n'otu n'otu. Iji dozie nsogbu a - pụtara chọta ebe ha nọ n'ụwa, ya onwe ya onwe-mkpebi siri ike. Site n'oge ochie, na-eche echiche na ndị ọkà ihe ọmụma achọwo zaa ajụjụ nke mere mmadụ dị ndụ, ọdịdị zuru oke nke echiche nke "nzube nke ndụ", ihe mere o ji bịa n'ụwa na ihe na-eme anyị mgbe anyị nwụsịrị. The oku maka onwe-ihe ọmụma bụ isi isi echichi omenala ndị Grik.

"Mara onwe-gi" - akpọ Socrates. N'ihi na nke a thinker pụtara ndụ mmadụ dị philosophizing, ịchọta onwe ya merie ọnwụnwa na-amaghị (ịchọ ihe ọ pụtara ọma na ihe ọjọọ, eziokwu na njehie, ndị mara mma na jọrọ njọ). Plato rụrụ ụka na-enwe obi ụtọ bụ ndị a pụrụ iru nanị mgbe ọnwụ, ndụ mgbe a nwụsịrị, na mkpụrụ obi - ọdịdị zuru oke nke ezigbo nwoke - bụ onwe ha n'agbụ nke ahu.

Dị ka Plato, odidi madu na kpebisiri ike site mkpụrụ obi ya, ma ọ bụ kama mkpụrụ obi ma ahụ, ma na kara Chineke, adịghị anwụ anwụ mmalite nke kopora, efu. Mkpụrụ obi mmadụ, dị ka a ọkà ihe ọmụma, na-ekewet atọ akụkụ: mbụ - a n'ụzọ zuru okè ezi uche, na nke abụọ - vozhdelyayusche-Willed, nke atọ - na pụta ụwa-affective. On nke ha nwere na elu aka, nwoke eke na-adabere na nzube nke ndụ, na-eme.

Christianity na Russia emewo a dị iche iche echiche. Isi ọtùtù nke ihe nile na-aghọ elu ime mmụọ ụzọ ụkpụrụ. Site maara nke onye mmehie, smallness, adịghị ihe ọbụna tupu ezigbo, na-achụso ihe ọ na-ekpughe mmadụ atụmanya nke uto ime mmụọ, nsụhọ na-eduzi ndị na mgbe nile na-eme omume mma. Ọchịchọ ime ihe ọma na-aghọ ndị isi nke mmadụ, na guarantor nke ya na-elekọta mmadụ na mmepe.

N'oge Enlightenment, na French materialists jụrụ echiche nke ọdịdị mmadụ dị ka ozuzu oke nke ihe onwunwe, corporeal umi na anwụ anwụ. Voltaire agọ anwụghị anwụ nke mkpụrụ obi, na ajụjụ bụ ma e nwere a ikpe ziri ezi Chineke mgbe ọnwụ, họọrọ ịnọgide "na a na-asọpụrụ Chineke-agbachi nkịtị." Ọ na-ekwenyeghị onwa na onye - a na-adịghị ike na-adịghị mkpa e kere eke na ọdịdị, "a na-eche echiche okporo ahịhịa amị." The ọkà ihe ọmụma chere na ndị mmadụ na-adịghị otú ná nhụsianya, iwe, dị ka onwa chere. Voltaire akowa nwoke ka a na-elekọta mmadụ eke, nēche guzobe "omenala obodo".

N'ihi ya, nkà ihe ọmụma na-emeso ndị kachasi mkpa nke ndị mmadụ na onodu nke izugbe akụkụ ụfọdụ nke ịbụ. Nke a na-elekọta mmadụ na onye, akụkọ ihe mere eme na eke, akụ na ụba na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, okpukpe na omume, ime mmụọ na nke bara uru mere. Ihe kachasi mkpa nke mmadụ na nkà ihe ọmụma na-ewere emejuputara, dị ka a zuru ezu, integrated usoro. Ọ bụrụ na ị na-atụ uche si na n'akụkụ ndụ ọ bụla, ebube dum foto. Nzube nke a na sayensị bụ onwe-ihe ọmụma nke mmadụ, mgbe ọhụrụ na ebighị ịghọta ha apụtụghị uwa, ya aka na pụtara adị. Ihe kachasi mkpa nke mmadụ na nkà ihe ọmụma, otú - a echiche na a na-enweta, na oge a na ndị ọkà mmụta sayensị, na-emeghere ya ọhụrụ ihu.